Жалған ақпаратты қалай тексеруге болады
Дереккөзді, мәлімдемені, медианы және мәнмәтінді тексерудің қысқа нұсқаулығы
1 Жалған ақпарат түрлері
Жалған ақпарат
Шындыққа сәйкес келмейтін, қасақана таратылған мәлімет. Мақсаты – адастыру немесе қоғамдық пікірге ықпал ету.
Манипуляция
Шын деректерді бұрмалау: мәнмәтіннен үзіп алу, маңызды бөлігін жасыру немесе қате қорытындыға жетелеу.
Қасақана емес жалған ақпарат
Адам шын деп ойлап таратқан жалған мәлімет. Қасақана ниет болмаса да, оның зияны болуы мүмкін.
Дипфейк
Жасанды интеллект жасаған, нақты адамның бейнесін немесе дауысын имитациялайтын видео, аудио не сурет.
Назар аудартатын тақырып
Мазмұнды дәл бермейтін, назар аударту үшін әсіреленген тақырып.
Ақпараттық толқын
Бір тақырыптағы жалған мәліметтердің автоматтандырылған немесе жалған аккаунттар арқылы жаппай таралуы.
2 Тексерудің 7 қадамы
Дереккөзді тексеріңіз
Ақпарат қайдан шыққан? Ресми сайттан ба, әлде белгісіз Telegram-арнадан ба? Доменді, «Біз туралы» бөлімін және редакция деректерін тексеріңіз.
Басқа дереккөздерден растаңыз
Бір ғана дереккөзге сенбеңіз. Ақпаратты кемінде екі тәуелсіз дереккөзден іздеңіз. Ол тек бір жерде жарияланса, қосымша тексеру қажет.
Күнін тексеріңіз
Ескі жаңалық жаңа мәнмәтінде таралуы мүмкін. Жарияланған күнін тексеріңіз.
Фото мен видеоны тексеріңіз
Кері іздеу арқылы суреттің бұрын қайда қолданылғанын тексеріңіз. Google Images, TinEye немесе Yandex Images қолданыңыз.
Тақырыпты мазмұнмен салыстырыңыз
Тақырып сенсациялық болғанымен, мәтін оны растамауы мүмкін. Мақаланы толық оқыңыз.
Эмоцияға берілмеңіз
Жалған ақпарат қорқыныш, ашу немесе үрейге сүйенуі мүмкін. Күшті эмоция сезсеңіз, тоқтап, тексеріңіз.
Бұл кімге тиімді?
Бұл ақпаратты кім және не үшін таратты? Бұл сұрақ ықтимал мақсатты түсіндіреді, бірақ өздігінен дәлел болмайды.
3 Тексеру құралдары
Бейне тексеру кеңейтімдері
Бейне мен суретті тексеруге арналған браузер кеңейтімі
invid-project.eu →4 Күмәнді ақпарат тапсаңыз не істеу керек
Таратпаңыз
Тексерілмеген ақпаратты әрі қарай жібермеңіз. Оны «мүмкін рас шығар» деген ескертумен таратудың өзі жалған мәліметтің ауқымын кеңейтеді.
Хабарлаңыз
Материалды Орталықтың @AntiFakeCenterBot Telegram-ботына жіберіңіз. Әлеуметтік желіде тиісті шағым санатын таңдаңыз.
Тексерілген ақпаратпен бөлісіңіз
Ресми теріске шығару немесе дәлелді тексеру тапсаңыз, түпнұсқа сілтемесімен бөлісіңіз.
5 Жалған ақпарат белгілерін тексеру тізімі
- Мазмұнмен расталмаған сенсациялық тақырып
- Нақты автор немесе редакция көрсетілмеген
- «Белгісіз дереккөз» немесе «сарапшылардың пікірінше» деген сілтеме
- Мәнмәтінсіз фото немесе видео (қайда, қашан, кім түсірген)
- Мәтін қатты эмоция тудырады: қорқыныш, ашу, наразылық
- Ақпарат тек бір дереккөзде бар
- Грамматикалық қателер, оғаш безендіру
- Шұғыл таратуға шақыру («барлығына айтыңыз!»)
- Сайт домені белгілі доменге ұқсайды (мысалы gov-kz.info)
- Жарияланған күні жоқ немесе мәнмәтінге сәйкес келмейді
Үш немесе одан көп белгі байқалса, ақпаратты мұқият тексеріңіз
6 Жиі қойылатын сұрақтар
Жалған ақпарат дегеніміз не және ол қателіктен несімен ерекшеленеді?
Жалған ақпарат – адамдарды адастыру үшін қасақана таратылатын шындыққа сай келмейтін мәлімет. Қателік әдейі жасалмайды.
Ақпараттың растығын қалай тексеруге болады?
Ақпарат көзін, жарияланған күнін және бастапқы дереккөзді тексеріңіз. Ресми мәліметтермен салыстырыңыз.
Күмәнді ақпарат туралы қайда хабарлауға болады?
Материалды @AntiFakeCenterBot Telegram-боты немесе Орталықтың хабарлама нысаны арқылы жіберуге болады. Редакция өтінішті қарайды; негізді қорытынды жасауға дәлел жеткілікті болса, нәтиже жариялануы мүмкін.
Орталық қалай жұмыс істейді?
Сілтемені, нақты мәлімдемені және мәнмәтінді Орталықтың хабарлама нысаны арқылы жіберіңіз. Редакция материалды тексеруге болатынын бағалайды.